Doomscrolling Nedir? Kötü Haberleri Neden Bırakamıyoruz?
Gece yatmadan önce telefona bakıyorsunuz. Bir haber dikkatinizi çekiyor. Ardından aynı konuyla ilgili başka bir paylaşım, sonra bir video, bir yorum, yeni bir gelişme…
Birkaç dakika bakıp telefonu bırakmayı düşünürken yarım saat geçmiş oluyor. Üstelik okuduklarınız sizi rahatlatmıyor. Tam tersine kaygınız artıyor. Buna rağmen “Bir şey daha olmuş olabilir” düşüncesiyle ekrana bakmaya devam ediyorsunuz.
Son yıllarda bu davranışı anlatmak için sık kullanılan bir kavram var: doomscrolling.
Türkçede bazen felaket kaydırması olarak da kullanılan doomscrolling, özellikle olumsuz, endişe verici veya tehdit içeren haber ve paylaşımları uzun süre boyunca takip etmeye devam etme eğilimini ifade ediyor.
Savaşlar, depremler, ekonomik krizler, salgınlar, şiddet olayları veya toplumsal gelişmeler sırasında bu davranış daha görünür hale gelebiliyor.
Burada asıl mesele kötü bir haberi okumak değil. Kişinin bir noktadan sonra yeni bir bilgi edinmediği halde olumsuz içerikleri takip etmeyi bırakamaması.
Doomscrolling neden olur?
İnsan zihni olumsuz bilgiye karşı oldukça duyarlıdır. Psikolojide negatiflik yanlılığı olarak adlandırılan eğilim, olumsuz veya tehdit içeren bilgilerin dikkatimizi daha kolay çekebilmesini açıklar. Tehdide yönelik dikkat yanlılığının özellikle kaygıyla ilişkili olduğu psikoloji literatüründe uzun süredir inceleniyor.
Bu aslında bütünüyle anlamsız bir özellik değil. Çevredeki tehlikeyi fark etmek insan için her zaman önemliydi. Sorun, bu mekanizmanın bugün neredeyse hiç bitmeyen bir haber akışıyla karşı karşıya kalması.
Eskiden tehlikeyle ilgili bilgi sınırlıydı. Bugün aynı olay hakkında birkaç dakika içinde yüzlerce haber, yorum, görüntü ve tahmin görebiliyoruz.
Bir haberi okuduktan sonra zihnimiz:
“Biraz daha bakayım, tam olarak ne olmuş?”
“Yeni bir gelişme olabilir.”
“Takip edersem hazırlıksız yakalanmam.”
diye düşünebilir.
Dolayısıyla doomscrolling her zaman basit bir merak meselesi değildir. Bazen arkasında kontrol ihtiyacı ve belirsizliği azaltma çabası vardır.
Belirsizlik neden daha fazla haber okumamıza yol açıyor?
İnsanlar çoğu zaman ne olacağını bilmek ister. Özellikle kişinin kendisini, ailesini, işini veya geleceğini etkileyebilecek bir olay söz konusuysa belirsizlik daha zorlayıcı hale gelebilir.
Psikolojide belirsizliğe tahammülsüzlük, belirsiz durumları kişinin yoğun biçimde rahatsız edici veya baş edilmesi zor olarak değerlendirmesiyle ilişkili bir kavramdır. Doomscrolling üzerine yapılan çalışmalar da belirsizliğe tahammülsüzlüğün bu davranışla ilişkili olabileceğine işaret ediyor.
Böyle durumlarda zihnimiz daha fazla bilgi edinmenin bizi rahatlatacağını düşünebilir.
Bazen gerçekten rahatlatır. Gerekli bilgiyi öğrenir, durumu anlar ve telefonumuzu bırakırız.
Doomscrolling sırasında ise farklı bir şey olur.
Bir sorunun cevabını öğrenirken karşımıza birkaç yeni soru çıkar. Bir haber başka bir habere, o haber bir videoya, video yorumlara götürür. Bir süre sonra başlangıçta aradığımız bilgiden oldukça uzaklaşmış oluruz.
Bilgi miktarı artar ama rahatlama aynı ölçüde artmaz.
Hatta kişi ortada yeni bir gelişme olmadığını bildiği halde tekrar tekrar telefonunu kontrol etmeye başlayabilir.
Haber takip etmek ile doomscrolling aynı şey mi?
Hayır.
Dünyada olup bitenleri merak etmek ve haberleri takip etmek son derece normaldir. Doomscrolling dediğimiz durum, yalnızca fazla haber okumak anlamına gelmez.
Burada davranışın kişinin üzerindeki etkisine bakmak daha anlamlıdır.
Örneğin birkaç dakika için açtığınız haber uygulamasında uzun süre kaldığınızı fark ediyorsanız, aynı konuyla ilgili sürekli farklı hesaplara bakıyorsanız veya yeni bir gelişme olmadığı halde tekrar tekrar kontrol etme ihtiyacı hissediyorsanız bir döngü oluşmuş olabilir.
Kendinize şu soruyu sormak bazen oldukça açıklayıcıdır:
“Şu anda gerçekten yeni bir bilgi edinmek için mi bakıyorum, yoksa rahatlamak için mi tekrar kontrol ediyorum?”
Çünkü bilgi edinmek ile kaygıyı azaltmak amacıyla sürekli bilgi aramak aynı şey değildir.
Doomscrolling yaptığımı nasıl anlarım?
Doomscrolling herkeste aynı biçimde görülmeyebilir. Ancak şu davranışlardan bazıları sıklaşmaya başladıysa haber tüketiminizi gözden geçirmek yararlı olabilir:
-
Birkaç dakika bakmak için telefonu açıp uzun süre haber akışında kalmak
-
Aynı olay hakkında tekrar tekrar farklı kaynakları kontrol etmek
-
Yeni bir gelişme olmadığı halde sosyal medyaya veya haber sitelerine dönmek
-
Sabah uyanır uyanmaz olumsuz haberleri kontrol etmek
-
Gece yatmadan önce uzun süre haber okumak
-
Telefonu bıraktıktan sonra da okunan haberleri düşünmeye devam etmek
-
Haberleri takip ettikçe rahatlamak yerine daha gergin veya huzursuz hissetmek
-
Günlük işlere odaklanırken sürekli yeni bir gelişme olup olmadığını merak etmek
Doomscrolling üzerine yapılan araştırmalar bu davranışın kaygı, psikolojik sıkıntı ve daha düşük iyi oluş gibi değişkenlerle ilişkili olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte bu çalışmaların önemli bir bölümü ilişkisel nitelikte; dolayısıyla doomscrolling'in tek başına bu sorunlara neden olduğunu söylemek doğru olmaz.
Doomscrolling neden rahatlatmıyor?
Çünkü bazen zihnimiz aslında haber değil, kesinlik arıyor.
Özellikle savaş, deprem, ekonomi veya toplumsal olaylar gibi konularda “Artık her şeyi biliyorum, bundan sonra ne olacağını da biliyorum” diyebileceğimiz bir noktaya ulaşmak çoğu zaman mümkün değildir.
Bir gelişmenin ardından başka bir gelişme gelebilir. Bir uzman başka bir şey söyler, başka biri farklı bir ihtimalden bahseder. Sosyal medyada tahminler, yorumlar ve doğruluğu belirsiz bilgiler birbirine karışabilir.
Bu nedenle daha fazla okumak her zaman daha fazla kontrol hissi yaratmaz.
Tam tersine, haber takip etme davranışı zamanla kaygıyla baş etme yöntemine dönüşebilir. Kişi huzursuz oldukça telefona bakar, telefona baktıkça yeni olumsuz içeriklerle karşılaşır ve yeniden huzursuz olur.
Döngü tam da burada oluşur.
Doomscrolling nasıl bırakılır?
Doomscrolling ile baş etmek için haberlerden tamamen uzaklaşmak gerekmez. Amaç, haber tüketiminin yeniden sizin kontrolünüze geçmesini sağlamaktır.
Haberleri gün boyunca her fırsatta kontrol etmek yerine belirli zamanlarda bakmayı deneyebilirsiniz. Aynı gelişmeyi çok sayıda sosyal medya hesabından takip etmek yerine güvendiğiniz birkaç kaynakla sınırlandırmak da işe yarayabilir.
Bildirimleri gözden geçirmek önemlidir. Her son dakika bildiriminin sizin için gerçekten o anda öğrenilmesi gereken bir bilgi olup olmadığını düşünün. Sürekli bildirim almak, haber kontrol etme davranışının otomatikleşmesini kolaylaştırabilir.
Özellikle uyumadan önce haber akışına biraz mesafe koymak da yararlı olabilir. Yatakta geçirilen son yarım saatin sürekli savaş, afet, ekonomi veya şiddet haberleriyle dolması zihnin dinlenme moduna geçmesini zorlaştırabilir.
Bir diğer yöntem ise telefonu elinize aldığınız anı fark etmektir.
“Şu anda neden bakıyorum?”
Gerçekten merak ettiğim belirli bir gelişme mi var?
Yoksa içimdeki huzursuzluğu azaltmaya mı çalışıyorum?
Bu sorular davranışı hemen ortadan kaldırmayabilir. Ama otomatik şekilde yapılan bir hareketi fark edilen bir davranışa dönüştürür.
Telefonu kısa süreliğine başka bir odaya bırakmak, yürüyüş yapmak, biriyle konuşmak, yemek hazırlamak, bir işe odaklanmak veya dikkati fiziksel çevreye vermek de zihnin sürekli haber akışından çıkmasına yardımcı olabilir.
Ne zaman destek almak düşünülebilir?
Doomscrolling tek başına psikolojik bir bozukluk değildir.
Ancak sürekli haber kontrol etme ihtiyacı günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa, uykuya geçmenizi zorlaştırıyorsa, işinize veya ilişkilerinize odaklanmanızı engelliyorsa ya da yoğun kaygıyla birlikte görülüyorsa bunun altında yatan süreci anlamak yararlı olabilir.
Çünkü bazen sorun telefonun kendisinden çok, telefon aracılığıyla yatıştırılmaya çalışılan kaygıdır.
Bu durumda kişinin belirsizlikle ilişkisi, kontrol ihtiyacı, kaygıyla baş etme biçimi ve tekrar eden kontrol davranışları üzerinde çalışılabilir.
Her haberi bilmek zorunda değiliz
Doomscrolling çoğu zaman dünyada olup bitenleri umursamamaktan değil, aksine fazlasıyla takip etmekten ortaya çıkıyor.
İnsan ne olduğunu anlamak, kendisini ve yakınlarını korumak, hazırlıksız yakalanmamak istiyor. Bunların hepsi anlaşılır ihtiyaçlar.
Fakat bugün haber akışı bizim bilgi işleme hızımızdan çok daha hızlı.
Bu nedenle önemli olan haberlerden tamamen uzaklaşmak değil; hangi noktadan sonra yeni bir şey öğrenmediğimizi ve yalnızca kaygımızı besleyen bir döngünün içinde kaldığımızı fark edebilmek.
Dünyada olup bitenleri takip edebiliriz. Ama bunu günün her anında yapmak zorunda değiliz.