İçimizdeki Eksiklik: Yemek Yerken Neyi Doyurmaya Çalışıyoruz?

Akşam yemeği bitmiştir. Aç hissetmediğinizi düşünürsünüz ama mutfakta yeniden bir şeyler ararken bulursunuz kendinizi. Tam olarak ne istediğinizi de bilmezsiniz. Bir tat, ağzınızı oyalayacak bir şey, günün sonunda size iyi gelecek küçük bir mola… Bazen aradığımız yiyeceği buluruz; bazen ne yesek aklımız başka bir şeyde kalır.

Bu deneyimin tek bir açıklaması yoktur. Gün içinde yeterince beslenmemiş, sevdiğiniz bir yiyeceği görmekten etkilenmiş veya yalnızca tadını merak etmiş olabilirsiniz. Yemekten keyif almak için her seferinde çok aç olmanız gerekmez. Yine de bazı anlarda yemek isteğine başka bir ihtiyaç eşlik edebilir: rahatlamak, oyalanmak, birinin yanında hissetmek veya adını koyamadığımız bir huzursuzluğu hafifletmek.

Psikanalitik bakış burada yemeğin miktarından önce, kişinin yemekle kurduğu ilişkinin anlamını merak eder. Yiyecek o anda nasıl bir iş görüyor? Hangi duygunun ardından aranıyor? İnsanı neye yaklaştırıyor, hangi duygudan bir süreliğine uzaklaştırıyor?

Bu sorular “Aslında aç değilsin” demenin başka bir yolu değildir. Bedensel açlık ile duygusal ihtiyaç aynı anda bulunabilir. Amaç bunlardan birini geçersiz saymak değil, yaşadığımız deneyime biraz daha yer açmaktır.

Duygusal açlık ve duygusal yeme nedir?

Gündelik dilde “duygusal açlık”, görülme, yakınlık, güven veya teselli ihtiyacını anlatmak için kullanılabilir. Tıbbi bir açlık türünün ya da tek başına bir ruhsal bozukluğun adı değildir. “İçimde bir eksiklik var” derken de herkes aynı deneyimden söz etmez. Bir kişi yalnızlığı, bir başkası bir kaybı veya hayatından aldığı tatminin azalmasını anlatıyor olabilir.

Duygusal yeme ise duygularla ilişkili olarak ortaya çıkan yeme davranışını anlatır. Yeme isteği bazen üzüntü veya gerilimle, bazen de kutlama ve sevinçle birlikte görülebilir. Burada belirleyici olan yiyeceğin türü değil, davranışın hangi bağlamda ortaya çıktığı ve kişinin yaşamında nasıl bir yer tuttuğudur.

Bu iki kavram birbirine temas etse de aynı şey değildir. Yakınlık ihtiyacı duyan herkes yemeğe yönelmez. Duyguların etkisiyle yiyen herkes de kendisini eksik veya yalnız hissetmez. Bir lokmadan kişinin bütün iç dünyasını okuyamayız.

Psikanalitik bakışta yemek neden yalnızca beslenme olarak ele alınmaz?

Hayatın başlangıcında beslenme, bir başka kişinin bakımına ihtiyaç duyduğumuz bir deneyimdir. Açlık ortaya çıkar, bekleriz ve birinin yanıt vermesiyle rahatlarız. Bu sırada yalnızca besinle karşılaşmayız; tutulma, sıcaklık, ses ve bir ihtiyacımızın fark edilmesi de yaşantının parçası olabilir.

Psikanalitik düşünce bu erken deneyimlerin ruhsal anlamlarıyla ilgilenir. Bir şey almak, beklemek, mahrum kalmak, doymak veya yeniden istemek kişinin iç dünyasında nasıl yer bulur? Yetişkinlikteki bir yemek sofrası bazen bu anlamların bazılarını yeniden taşıyabilir. Birinin sevdiğimiz yemeği hazırlaması bize düşünüldüğümüzü hissettirebilir. Tanıdık bir tat, uzun zamandır görmediğimiz birini veya güvenli bulduğumuz bir dönemi hatırlatabilir.

Bu, bugünkü bütün yeme davranışlarımızın bebeklikte belirlendiği anlamına gelmez. Bugünkü ilişkilerimiz, bedenimizin ihtiyaçları, alışkanlıklarımız ve yaşam koşullarımız da önemlidir. Psikanalitik yaklaşım, bu farklı etkenlerin kişiye özgü olarak nasıl bir araya geldiğini anlamaya çalışır.

Tok olduğumuz hâlde neden yemek isteyebiliriz?

Tokluk, yeme isteğini etkileyen unsurlardan biridir. Sevdiğimiz bir yiyeceğin tadı ve kokusu, alıştığımız bir saat veya sosyal ortam da bu istekte rol oynayabilir. Bazen de “Tokum” dediğimiz hâlde gün içinde ihtiyacımız olan besini düzenli biçimde alamamış olabiliriz. Bu nedenle ilk adım bedenimizin ihtiyacını peşinen reddetmek olmamalıdır.

Bazı anlarda yemek, duygusal bir geçişin parçası hâline de gelebilir. İşten eve gelince yenilen bir şey, günün geriliminden çıkmanın tanıdık bir yolu olabilir. Zor bir konuşmanın ardından mutfağa gitmek, hissedilmesi güç bir duygunun içinde kısa bir ara sağlayabilir. Bunlar olası örneklerdir; kişinin kendi deneyimini dinlemeden anlamlarını bilemeyiz.

Yemekle rahatlamak başlı başına bir başarısızlık değildir. İnsanlar müzikle, sohbetle, hareketle veya tanıdık tatlarla rahatlayabilir. Daha çok üzerinde durulması gereken, yemek dışında rahatlayabildiğimiz yolların giderek azalması, davranışın kontrolümüz dışında yaşanması veya belirgin bir sıkıntıya dönüşmesidir.

Doymakla tatmin olmak arasındaki fark

Bir yemeğin ardından bedenimiz doymuş olabilir. Fakat gün boyunca beklediğimiz bir yakınlık, konuşmak istediğimiz bir konu veya duyulmasını istediğimiz bir kırgınlık hâlâ oradadır. Yemek, yaşanan gerilimi kısa süreliğine hafifletmiş olsa da o ihtiyacı bütünüyle karşılamayabilir.

Böyle bir durumda aramaya devam etmek, kişinin açgözlü veya iradesiz olduğunu göstermez. Belki de rahatlamanın etkisi geçerken adlandırılamayan duygu yeniden belirginleşiyordur. Bu ihtimal, herkesin deneyimini açıklamaz; ancak yemek sonrasında “Bir şey hâlâ eksik” diyen birinin yaşantısını araştırmak için bir başlangıç olabilir.

Psikanalitik açıdan burada önemli olan, eksikliğe hemen bir nesne bulmaktan önce onun nasıl yaşandığını anlamaktır. Bazen insan ne istediğini bilmekte zorlanır. Yakınlık ister ama birini aramak ağır gelir. Dinlenmek ister ama durduğunda suçluluk duyar. Bir şey talep etmek yerine, kolay erişebildiği ve kendisinden açıklama beklemeyen bir şeye yönelir.

Her ihtiyaç aynı yolla karşılanmaz. Ancak hangi ihtiyacımızın konuştuğunu anlamak da her zaman kolay değildir.

Eksiklik hissi her zaman geçmişten mi gelir?

Hayır. Bazen eksik olan şey gerçekten bugünkü hayatımızda eksiktir. Uzun süredir yalnız olabilir, çok çalışıyor, ekonomik güçlükler yaşıyor veya bakım verirken yeterince destek alamıyor olabiliriz. Böyle bir hayatın içinde teselli aramak, yalnızca geçmişte çözülememiş bir meseleye bağlanamaz.

“İçindeki boşluğu kendin doldurmalısın” cümlesi bu nedenle herkese iyi gelmeyebilir. İnsanların birbirine ihtiyacı vardır. Bazı ihtiyaçlar bir ilişki içinde karşılanır; bazıları daha adil bir iş paylaşımı veya somut destek gerektirir. Kişiden bütün ihtiyacını kendi içinde çözmesini beklemek, zaten taşıdığı yükü artırabilir.

Psikanalitik merak, bugünkü hayatı gözden kaçırmayı gerektirmez. Geçmişte öğrendiğimiz ilişki biçimleri ile bugün gerçekten yaşadığımız koşullar birlikte ele alınabilir. İhtiyaç duymak, insanın kendisinde bir kusur bulunduğunun kanıtı değildir.

Yemekten sonra gelen suçluluk bize ne anlatır?

Bazen yemeğin kendisinden daha ağır olan, ardından kendimize söylediklerimizdir. “Yine dayanamadım” veya “Kendimi hiç kontrol edemiyorum” gibi cümleler, yaşanan deneyimi anlamaya ayrılabilecek alanı daraltabilir. Kişi bir ihtiyacı fark etmek yerine kendi karakteri hakkında hüküm vermeye başlar.

Yemekleri ve yeme isteğini sürekli ahlaki bir sınava dönüştürmek, bedensel ihtiyaçlarımızı da duymamızı zorlaştırabilir. Duygusal bir ihtiyaç fark etmiş olmak, beslenme ihtiyacının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Zor bir günün ardından hem yemek yemeye hem de destek almaya ihtiyaç duyabiliriz.

Yediğini telafi etmek için öğün atlamak veya kendini cezalandırmak çözüm olarak önerilemez. Özellikle kontrol kaybıyla yeme ve kısıtlama tekrar eden bir döngü hâline geldiyse, bunu daha katı kurallarla tek başına yönetmeye çalışmak yerine profesyonel destek almak önemlidir.

Yemekle ilişkimizi anlamaya nereden başlayabiliriz?

Başlangıç, her lokmanın gizli anlamını çözmek değildir. Her yemek isteğinin arkasında derin bir neden aramak da insanı yorabilir. Daha yararlı olan, tekrar eden bazı anları yargılamadan fark etmektir: Ne zaman zorlanıyorum, o sırada bedenim nasıl, hayatımda neler oluyor?

Bir örüntü fark ettiğimizde bunu yeni bir yasak için kullanmak zorunda değiliz. “Yalnız hissederken yemek istiyorum” demek, “O zaman yememeliyim” anlamına gelmez. Belki o akşam beslenmeye ek olarak bir arkadaşla konuşmak veya kendimize daha sakin bir alan açmak da iyi gelebilir. Yemeği hak etmek için önce başka bir ihtiyacımızı çözmemiz gerekmez.

İhtiyacın adını bulmak bazen zaman alır. Özellikle duygularımızı uzun süredir geri plana atıyorsak, yalnızca “İçim sıkılıyor” diyebiliriz. Bunun hangi deneyimlerle birlikte ortaya çıktığını merak etmek yeterli bir başlangıçtır. Her soruya hemen cevap vermek zorunda değiliz.

Ne zaman profesyonel destek almak gerekir?

Yemekle ilgili düşünceler günün büyük bölümünü kaplıyor, tekrar eden kontrol kaybı yaşanıyor veya yemek sonrasında yoğun utanç hissediliyorsa değerlendirme yararlı olabilir. Kusma, uzun süre aç kalma ya da telafi amaçlı aşırı egzersiz gibi davranışlar da profesyonel destek gerektiren işaretlerdir. Yardım istemek için belirli bir beden ağırlığında olmak gerekmez.

Değerlendirmede bedensel sağlık, beslenme düzeni ve ruhsal yaşantı birlikte dikkate alınır. Gerektiğinde hekim, ruh sağlığı uzmanı ve yeme bozuklukları alanında çalışan diyetisyen iş birliği yapabilir. Psikanalitik veya psikodinamik görüşmeler, davranışın kişisel anlamlarını araştırmaya alan açabilir; yeme bozukluğu söz konusuysa uygun tedavi planı kişinin klinik ihtiyaçlarına göre belirlenir.

Sık sorulan sorular

İlgili yazılar: Kimseye, Hiçbir Şeye, Hiçbir Yere Yetememek ve Değerimizi Ne Kadar Üretken Olduğumuzla mı Ölçüyoruz?.